Wat tellen we eigenlijk?
Wie cijfers over liquidaties bekijkt, moet eerst weten wat er precies geteld wordt. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) registreert moord en doodslag, en daarbinnen de aanleidingen. Politie en Openbaar Ministerie houden daarnaast een eigen telling bij van wat zij als 'afrekening in het criminele circuit' aanmerken.
Die twee bronnen overlappen, maar zijn niet identiek. Het CBS hanteert criteria die in de loop van een zaak nog kunnen veranderen: als pas later blijkt dat een slachtoffer een criminele achtergrond had, wordt de classificatie aangepast. Politiecijfers worden maandelijks bijgewerkt en zijn dus aanvankelijk een voorlopig beeld.
Daarbij blijft een deel onzichtbaar. Niet elke liquidatie wordt herkend als zodanig: een slachtoffer kan als vermist blijven gelden, een schietpartij kan op het eerste gezicht een ruzie lijken, of een lichaam wordt elders gedumpt. De officiële cijfers zijn dus altijd een minimumschatting van wat zich werkelijk afspeelt.
Het langetermijnbeeld: een dalende lijn
Op lange termijn vertonen moord en doodslag in Nederland een duidelijke daling. Volgens het CBS kwamen in de jaren 2000 tot 2004 nog gemiddeld ongeveer 163 mannen en 74 vrouwen per jaar om door moord of doodslag. Sindsdien is dat aantal sterk afgenomen, vooral onder mannen. Het gemiddelde voor mannelijke slachtoffers is in latere jaren gedaald tot rond de helft van begin deze eeuw.
In 2024 vielen volgens het CBS 120 dodelijke slachtoffers van moord en doodslag in Nederland. Dat is een laag aantal in historisch perspectief. Van de mannelijke slachtoffers gaat het bij ongeveer 11 procent om een afrekening in het criminele circuit, een aandeel dat over de jaren redelijk stabiel is.
De daling is niet één lijn naar beneden. Er zijn pieken geweest, bijvoorbeeld in 2017, en sommige jaren laten een lichte stijging zien. Het algemene plaatje blijft dat Nederland in vergelijking met decennia geleden minder dodelijk geweld kent, ondanks de groeiende drugsmarkt.
Liquidaties specifiek: een opvallende dip
Voor de subcategorie 'afrekening in het criminele circuit' liet 2024 een opmerkelijk beeld zien. Volgens publicaties op basis van CBS- en politiegegevens waren er in dat jaar voor het eerst in decennia geen liquidaties op straat in Nederland. Eerdere jaren in de jaren 2020 lieten al een dalende lijn zien, maar deze nul is uitzonderlijk.
Die dip is geen overwinning op zichzelf. Onderzoekers wijzen op meerdere mogelijke verklaringen: zware beveiliging van bekende doelwitten, het feit dat veel sleutelfiguren uit de jaren 2010 vastzitten of zijn omgekomen, en een verschuiving van klassieke liquidaties naar andere vormen van geweld. Explosies bij woonpanden, intimidatie van getuigen en bedreiging van advocaten en bestuurders zijn de afgelopen jaren juist toegenomen.
De cijfers laten dus niet zien dat de georganiseerde misdaad kleiner is geworden. Ze laten zien dat het geweld andere vormen aanneemt en deels onder een andere statistische categorie valt. Wie alleen op liquidaties stuurt, mist een groot deel van de actuele dynamiek.
Geografie en daderprofiel
Liquidaties en pogingen daartoe komen niet gelijkmatig over Nederland verdeeld voor. Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en delen van Noord-Brabant springen er statistisch uit. Dat heeft te maken met de aanwezigheid van knooppunten in de drugshandel: havens, logistieke hubs, woonconcentraties van netwerken.
Qua daderprofiel zien onderzoekers verschuivingen. Vroeger waren schutters en opdrachtgevers vaker volwassen mannen met een lang strafblad. In recente jaren komen ook jongere uitvoerders in beeld, sommigen pas meerderjarig of zelfs minderjarig, geworven via versleutelde berichtenapps voor enkele duizenden euro's per opdracht. Dat verandert het strafrechtelijke en het preventieve vraagstuk.
Het daderprofiel maakt ook duidelijk dat 'de onderwereld' geen vaste groep is. Wie liquidaties uitvoert, is vaak niet dezelfde persoon als wie de opdracht geeft of er belang bij heeft. Dat maakt de bewijsketen ingewikkeld en verklaart waarom processen jarenlang duren voordat een opdrachtgever in beeld komt.
Wat cijfers niet vertellen
Statistieken zijn nuttig om trends in beeld te brengen, maar ze hebben blinde vlekken. Een eerste vlek is het schaduwgeweld dat nooit in de cijfers belandt: vermisten, in het buitenland gepleegde liquidaties met Nederlandse verdachten, of bedreigingen die nooit worden uitgevoerd maar wel grote schade aanrichten in iemands leven.
Een tweede vlek is de impact buiten het milieu. Een familielid van een slachtoffer, een ondernemer die geweld in zijn straat ziet ontstaan, een advocaat die een dossier weigert, een journalist die zwaar beveiligd moet werken: voor hen is een 'jaar zonder liquidaties' geen jaar zonder druk. De cijfers vangen die ervaring niet.
Een derde vlek is internationaal. Nederlandse criminele netwerken opereren grensoverschrijdend; geweld speelt zich vaak af in België, Spanje, Marokko of Latijns-Amerika. Wat in Nederland statistisch niet plaatsvindt, kan elders in een dossier opduiken dat hier wel relevant is. Wie de cijfers serieus neemt, leest ze daarom altijd in combinatie met kwalitatief onderzoek en met internationale gegevens.