Een vreemde combinatie van woorden
Als je er even bij stilstaat, is 'afrekenen met het verleden' een merkwaardige uitdrukking. Het verleden is geen rekening die op tafel ligt en geen schuldeiser die zijn geld komt opeisen. Toch gebruiken we de woorden alsof dat wel zo is. We zeggen het over een land dat zijn koloniale geschiedenis onder ogen ziet, over een man die zijn jeugd verwerkt heeft, of over een politieke partij die afstand neemt van haar oprichters. Telkens is er een suggestie dat er iets sluit, dat er een streep onder kan worden gezet.
De metafoor komt rechtstreeks uit de boekhouding. In een kasboek staan debet en credit, en aan het einde van een periode trek je de balans. Pas als die klopt, kun je een nieuw boekjaar beginnen. Die handelsachtergrond verraadt iets over hoe Nederlanders historisch met morele kwesties zijn omgegaan: ordelijk, administratief, met het idee dat je iets kunt vereffenen. Of dat ook werkelijk lukt bij iets ongrijpbaars als 'het verleden' is een heel andere vraag.
Wat we ermee proberen te zeggen
Wie 'afrekenen met het verleden' zegt, bedoelt zelden hetzelfde als zijn buurman. Soms gaat het om erkenning: iets benoemen wat lang verzwegen werd. Denk aan de manier waarop de term opduikt rond de Nederlandse rol in de slavernij of het optreden tijdens de politionele acties in Indonesië. Soms gaat het om ontslag nemen van een illusie, bijvoorbeeld het idee dat Nederland in de Tweede Wereldoorlog vooral een land van verzetshelden was. En soms is het persoonlijk: een vader die nooit zorgde, een geloof dat is verlaten, een verslaving die overwonnen is.
In al die gevallen zit er een dubbele beweging in. Aan de ene kant het toelaten van wat er gebeurd is, het uit de schaduw halen ervan. Aan de andere kant de wens om er niet langer door bepaald te worden. Het is dat tweede deel dat soms ongemakkelijk wringt, omdat het verleden zich niet zo netjes laat opbergen als de uitdrukking belooft.
De belofte die in de woorden zit
De uitdrukking belooft eigenlijk een soort vrijheid. Wie afrekent, is klaar. De rekening is voldaan, je kunt opstaan en weggaan. Die belofte is verleidelijk, zeker in een cultuur die graag voortgang ziet, die graag dingen 'achter zich laat'. Therapeuten en zelfhulpboeken hebben er decennia hun brood mee verdiend. Politici grijpen ernaar als ze willen dat een ongemakkelijk dossier wordt gesloten.
Maar wie ooit een familieconflict heeft meegemaakt, weet hoe weinig zo'n eindstreep waard is. Een gesprek kan iets oplossen, een excuus kan iets verzachten, een ritueel kan iets markeren, maar het verleden zelf gaat nergens heen. Het blijft beschikbaar, herinnerbaar, soms pijnlijk. De Duitse historicus Reinhart Koselleck schreef dat het verleden geen verleden tijd is, maar een aanwezige laag onder ons heden. Dat klinkt zwaarder dan het hoeft te zijn: je kunt heel goed verder leven met iets dat niet sluit. Maar de illusie dat het sluit, helpt vaak niet.
Wanneer de uitdrukking werkt
Toch is het te makkelijk om de uitdrukking helemaal weg te wuiven. Soms doet ze precies wat ze moet doen. Wanneer een land na een dictatuur de archieven opent, processen voert en de slachtoffers erkent, gebeurt er iets dat zonder dat woord moeilijk te benoemen valt. Spanje worstelt al decennia met de vraag of het ooit echt afrekende met het Franco-tijdperk, of dat de stilte van de overgangsjaren juist een nieuwe wond werd. Duitsland heeft daarentegen een hele woordenschat ontwikkeld rond 'Vergangenheitsbewältigung', wat ongeveer hetzelfde dekt maar net iets eerlijker is: het is een worsteling, geen kassabon.
De Nederlandse versie klinkt daarbij wat luchtiger, alsof je een rekening in de horeca aftikt. Misschien is dat ook waarom we de uitdrukking zo vaak verkeerd gebruiken: ze suggereert een soort gemak dat de werkelijkheid niet kent. En toch, gebruikt op het juiste moment, kan ze een drempel markeren waar voorheen alleen vermijding was.
De stille kant: niet afrekenen
Even verhelderend is de keerzijde. Wat gebeurt er als een familie, een gemeenschap of een land níét afrekent met het verleden? Dan ontstaat wat psychologen wel 'het familiegeheim' noemen, een onuitgesproken bron die generaties lang gedrag stuurt zonder dat iemand precies weet waarom. Rwanda na de genocide is daar het meest schrijnende grote voorbeeld van. Het land koos voor 'gacaca'-rechtbanken in de dorpen, deels uit noodzaak, deels uit overtuiging dat zwijgen rampzaliger zou zijn dan de pijn van confrontatie.
De afwezigheid van afrekening is dus zelden neutraal. Wat niet besproken wordt, wordt niet vergeten, alleen ondergronds bewaard. Daarom heeft de uitdrukking, ondanks haar gebreken, een functie: ze geeft taal aan een handeling die anders ongedaan blijft, en ze maakt duidelijk dat het iets actiefs is, geen vanzelfsprekendheid.
Wat een eerlijker formulering zou zijn
Je zou de uitdrukking eigenlijk willen vervangen door iets dat eerlijker is. 'Rekenschap nemen voor het verleden' bijvoorbeeld, of 'het verleden onder ogen zien'. Geen van die varianten is zo lekker bondig, maar ze beloven minder. Ze suggereren geen sluiting, alleen een houding. Misschien is dat wel de kern: 'afrekenen met het verleden' werkt het best als je het niet letterlijk neemt. Wie de uitdrukking als metafoor gebruikt, ziet er een richting in, geen eindpunt.
In het Nederlandse publieke debat duikt de term de laatste jaren vaker op, en niet zonder reden. Excuses voor de slavernij, onderzoek naar koloniaal geweld, herziening van straatnamen en monumenten: stuk voor stuk handelingen die zich aandienen onder de noemer 'afrekenen'. Of er ook werkelijk wordt afgerekend, blijft een vraag die elke generatie opnieuw moet beantwoorden. Het is geen rekening die je eenmalig voldoet.