Een woord uit het kasboek
Het Nederlandse 'afrekening' is, anders dan veel morele begrippen, niet uit het Latijn of Grieks komen aanwaaien. Het is een gewoon, plat woord dat rechtstreeks afkomstig is uit het Middelnederlandse handelsleven. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT), het grootste historische woordenboek van het Nederlands, dat tussen 1864 en 1998 in delen verscheen, plaatst de eerste vindplaatsen in een context van koophandel en boekhouding. Een 'afrekeninge' was simpelweg het slot van een rekening, het moment waarop debet en credit werden opgemaakt en het saldo werd betaald.
Dat handelskarakter klinkt nog door in zinnen als 'wij hebben de afrekening van de cateraar gehad' of 'aan het eind van de maand komt de afrekening'. Het is technisch en zakelijk. Geen oordeel, alleen optellen en aftrekken. Dat het woord van die nuchtere oorsprong is gegroeid naar een term waarmee landen hun koloniale verleden bespreken, is geen vanzelfsprekendheid. Dat traject loopt door eeuwen van taalgebruik en zegt iets over hoe Nederlanders met morele kwesties zijn gaan praten.
Verschuiving naar het figuurlijke
Vanaf de zeventiende eeuw begon 'afrekening' figuurlijke toepassingen te krijgen. Predikanten gebruikten het om de eindbalans van het leven aan te duiden voor Gods rechterstoel: ieder mens zou ooit zijn afrekening krijgen. Dat was geen revolutionaire stap; veel handelsmetaforen werden in deze tijd uitgebreid naar moreel en religieus gebied. Boekhouden was overal in de Republiek aanwezig, met een handelsklasse die de hele wereld doorrekende, en het was logisch dat de taal van het kantoor de taal van de preekstoel kleurde.
In de achttiende en negentiende eeuw verbreedde de figuurlijke laag verder. Een schrijver 'rekende af' met een ideeënstrekking. Politici 'rekenden af' met hun voorgangers. Aan het einde van de negentiende eeuw was de overdrachtelijke betekenis zo gangbaar dat het oorspronkelijke handelsverband op de achtergrond was geraakt, hoewel het nooit verdwenen is. De dubbele bodem bleef in het woord aanwezig en is een van de redenen waarom het nog steeds zo bruikbaar is. Wie 'afrekenen' zegt, klinkt zakelijk en moreel tegelijk.
De criminele draai
Halverwege de twintigste eeuw kwam er een nieuwe laag bij. In de wereld van georganiseerde misdaad werd 'afrekening' jargon voor een liquidatie. Een 'onderwereld-afrekening' was het neerschieten van iemand uit de eigen kring om interne kwesties te beslechten. De pers nam het woord over en de Nederlandse krantenlezer kreeg vanaf de jaren zeventig regelmatig te maken met die toepassing. Holleeder, Bruinsma, de Hofstadgroep, de Mocro-Maffia in de jaren tien en twintig: het lexicon van de misdaadverslaggeving leunde steeds zwaarder op het woord.
Dat is opmerkelijk, want de twee uitersten van de betekenis liggen ver uit elkaar. Aan de ene kant een staat die zich excuseert voor de slavernij, aan de andere kant een schutter die zijn rivaal neerschiet op de Mercatorpleinparking. Allebei heten 'afrekening'. De ene gaat over openheid en erkenning, de andere over geweld en stilte. Wat ze delen, is alleen het structuurelement: er was iets onafgewerkt, en het wordt nu beëindigd. Dat de taal dat met hetzelfde woord opvangt, zegt iets over hoe abstract het begrip in feite is.
Politieke afrekening in de twintigste eeuw
Een tussenlaag tussen handel en misdaad is de politieke afrekening. Vanaf de jaren zestig en zeventig spraken Nederlandse commentatoren over de 'afrekening' met het oude bestel, de zuilen, het patriarchaat, het kapitalisme of juist het socialisme, afhankelijk van wie sprak. Provo wilde afrekenen met de bourgeoiscultuur, de PVV decennia later met de gevestigde partijen, terwijl progressieve denkers spraken van afrekenen met witte normen.
Deze politieke betekenis zit dicht bij het oorspronkelijke handelswoord, maar mist het stille van het kasboek. Het is luider, het wordt vaak uitgesproken in manifesten en columns, en de toon is doorgaans strijdbaar. Een afrekening in politieke zin is meestal nog niet voltooid op het moment dat zij wordt aangekondigd; ze is een belofte of dreiging, geen vaststelling. Dat onderscheid is taalkundig belangrijk: in handel en boekhouding is de afrekening een feit; in politiek discours is ze een programma.
De morele afrekening: een laat-twintigste-eeuws fenomeen
De combinatie 'morele afrekening' is relatief jong. Ze komt op in het Nederlands publiek discours vooral vanaf de jaren tachtig en negentig, parallel aan internationale ontwikkelingen rond herinneringscultuur, transitional justice en waarheidscommissies. Het Duitse 'Vergangenheitsbewältigung' had voor de Nederlandse taal een soort spiegelfunctie: in de jaren negentig groeide het besef dat ook Nederland onafgemaakte rekeningen had, met name rond de Tweede Wereldoorlog, de politionele acties en uiteindelijk het slavernijverleden.
In die context kreeg 'afrekening' een nieuwe nuance, ergens tussen rouw, erkenning en eis tot herstel. Wie sprak van de morele afrekening met het koloniale verleden bedoelde niet dat er een bedrag werd voldaan, maar dat de samenleving zich moest verhouden tot wat eerder verzwegen was. Dat is een ander gebruik dan in de zeventiende eeuw, en het is bijzonder dat het woord die laag heeft kunnen toevoegen zonder zijn eerdere betekenissen te verliezen.
Eén woord, vele rekeningen
Wat blijft over als je de geschiedenis overziet? Een woord dat begon als kassabon en uitgroeide tot een sleutel voor enkele van de zwaarste publieke discussies in het hedendaagse Nederland. De handelsbetekenis is niet verdwenen; ze schuilt nog altijd in de zin 'de afrekening van de telefoonrekening'. De morele betekenis dekt het zware werk van herinnering en verantwoording. De criminele betekenis levert krantenkoppen. Allemaal varianten van hetzelfde structuurelement, namelijk: er was iets open, en nu wordt het beëindigd.
Dat een taal dat met één woord aankan, is een rijkdom en een risico. Een rijkdom, omdat het de spreker dwingt om context te geven: welke afrekening, met wie, waarover? Een risico, omdat de uitdrukking suggereert dat er telkens iets sluit, terwijl in de morele zin zelden iets sluit zoals in een kasboek. Misschien is dat ook de les van deze taalgeschiedenis. Een woord verandert mee met wat een samenleving moet kunnen zeggen, en in zijn lagen leest zich tegelijkertijd iets terug van hoe die samenleving over zichzelf nadenkt.