Een woord dat ouder is dan de bestuurscultuur
'Rekenschap afleggen' klinkt vandaag als bureaucratie: een jaarverslag, een verantwoording aan de raad, een interview met een journalist. Maar het woord zelf is veel ouder dan het ambtelijke gebruik suggereert. Het komt uit dezelfde rekenkundige wereld als 'afrekenen': iemand vraagt jou om de balans van je handelen te overleggen, post voor post. Geen samenvatting, geen indruk, maar daad voor daad.
In de zeventiende eeuw werd 'rekenschap geven' vooral gebruikt in religieuze en zedelijke context. Een dominee waarschuwde de gelovigen dat ze ooit rekenschap zouden moeten afleggen voor God. Een vader vroeg zijn zoon rekenschap voor wat hij met het familiefortuin had gedaan. De handeling veronderstelde een hoger of ouder gezag dat het recht had om door te vragen. Wie rekenschap aflegde, stond niet als gelijke tegenover de ander. Dat verschil is nooit helemaal weg geweest uit het woord.
Verschil met 'verantwoording'
Op het eerste gezicht zijn rekenschap en verantwoording synoniemen. Allebei betekenen ze dat je uitlegt wat je gedaan hebt en waarom. Maar er is een fijne nuance. Verantwoording is wat je geeft. Rekenschap is wat je aflegt. Het ene veronderstelt dat je het initiatief neemt, het andere dat je iets overlegt aan iemand die er recht op heeft. In de praktijk schuift dat door elkaar, maar in een zorgvuldige tekst is het verschil voelbaar.
'Rekenschap' suggereert ook iets meer dan een feitelijk verslag. Het woord vraagt om reflectie, om bekentenis van wat misging, om beoordeling van wat goed was. In het Engels is er geen perfecte vertaling: 'accountability' dekt het bestuurlijke deel, 'reckoning' het morele. Het Nederlands houdt dat in één woord bij elkaar, en dat verklaart waarom het zo geschikt is voor zowel een gemeenteraadszitting als een graf-rede.
Wanneer rekenschap echt telt
Rekenschap kun je afdoen of werkelijk afleggen. Het verschil is groot. Wie afdoet, levert een document, beantwoordt formele vragen, en hoopt dat het daarbij blijft. Wie werkelijk aflegt, laat zien dat hij begrepen heeft wat er gebeurd is, ook voor zover dat ongemakkelijk is. De ontvanger merkt het verschil meestal direct. Een minister die in een Kamerdebat vragen ontwijkt, legt geen rekenschap af; een minister die zegt 'ik heb hier verkeerd geoordeeld en zal u uitleggen waarom' wel.
Een indrukwekkend voorbeeld kwam in 2020, toen de premier van Nieuw-Zeeland Jacinda Ardern haar regering rekenschap liet afleggen voor de aanslag op de moskeeën in Christchurch. Geen interne bespreking, maar publiek onderzoek, openbare aanbevelingen, en een persoonlijke aanwezigheid bij de slachtoffers. Het was een vorm van rekenschap die niet alleen procedureel was, maar betekenisvol. Dat verschil bepaalt of het woord meer is dan een term in een bestuursrechtelijk handboek.
De persoonlijke variant
Naast publieke functies kent rekenschap ook een privaat domein. Je legt rekenschap af aan een ouder, een partner, een vriend, soms aan jezelf. In therapie wordt vaak gevraagd om bij iets stil te staan dat je hebt gedaan: wat speelde er, wat dacht je, wat was het gevolg. Dat is rekenschap in een zachte vorm, zonder strafrechtelijke gevolgen, maar met wel degelijk effect.
Veel mensen merken dat het afleggen van persoonlijke rekenschap iets verandert in hun verhouding tot de gebeurtenis zelf. Wat eerder vaag en ongemakkelijk in je hoofd zat, krijgt een vorm. Niet zelden valt het uiteindelijk mee, of juist tegen, maar het wordt iets waarover je kunt nadenken in plaats van iets dat je drukt. De Nederlandse filosoof Awee Prins schreef dat verantwoorden een vorm van vrij komen is, omdat je het ondefinieerbare aan taal toevertrouwt. Dat klinkt zwaar, maar wie het geprobeerd heeft, herkent het meestal.
Wat het niet is
Rekenschap afleggen is geen excuses aanbieden, geen biecht en geen straf accepteren. Die handelingen kunnen erop volgen, maar zijn er niet hetzelfde als. Excuses uiten is een morele handeling waarbij je je betreurt. Biechten is een sacrament in religieuze context. Straf is wat de gemeenschap eventueel oplegt na de rekenschap. De rekenschap zelf is feitelijker: wat heb ik gedaan, hoe is dat zo gegaan, wat zijn de gevolgen.
Die zakelijkheid is precies waarom rekenschap in de moderne democratie zo belangrijk is geworden. We willen weten of bestuurders hun bevoegdheden hebben gebruikt zoals afgesproken, los van de vraag of we ze sympathiek vinden. Dat is iets anders dan boetedoening, en het is ook iets anders dan een prestigiestrijd in de pers. Een goed rekenschapsmechanisme kan saai zijn, want het werk is grondig en methodisch. Maar zonder dat saaie werk blijft de macht alleen bij zichzelf op bezoek.
Een instelling die werkt
In Nederland zijn enkele instellingen ontworpen om rekenschap te organiseren: de Algemene Rekenkamer, de Nationale ombudsman, parlementaire enquêtecommissies, en de raden van toezicht in diverse sectoren. Geen daarvan is perfect, maar samen vormen ze een lappendeken van plekken waar bestuurders kunnen worden bevraagd. Wat opvalt, is dat de toon verschilt. Een Rekenkamerrapport is feitelijk en koel. Een parlementaire enquête, zoals die over de Toeslagenaffaire, is dramatischer en moreler geladen.
Misschien is dat ook de juiste verhouding. Sommige rekenschap hoort koel te zijn omdat de cijfers spreken; andere hoort warm te zijn omdat mensen onrecht is aangedaan. Wie de twee door elkaar haalt, krijgt of bureaucratisch onverschillig gemopper of moreel theater. Het is de kunst om beide vormen naast elkaar te laten bestaan, en te weten welke wanneer past.