Een land op de drempel van iets nieuws
Toen Zuid-Afrika in 1994 zijn eerste vrije verkiezingen hield, stond het voor een vraag die geen handboek beantwoordde. Veertig jaar apartheid had een staatsapparaat opgeleverd waarin marteling, ontvoering en moord normaal werden gevonden. Tegelijk waren de daders en hun slachtoffers nog buren. Het land kon niet kiezen voor massale strafprocessen zoals Neurenberg, want de oude orde was niet verslagen maar via onderhandelingen opgegeven. Een algehele amnestie zonder erkenning zou de bevrijdingsbeweging nooit accepteren.
Uit dat dilemma ontstond de Truth and Reconciliation Commission, kortweg TRC, ingesteld bij wet in 1995. Het was geen gewone commissie. Ze had het mandaat om mensenrechtenschendingen vanaf 1960 tot 1994 te onderzoeken, slachtoffers te horen, en aan individuele daders amnestie te verlenen mits zij volledig openheid van zaken gaven. Het was die laatste bevoegdheid die de TRC wereldwijd bekend maakte, en die haar tot vandaag controversieel houdt.
Desmond Tutu en de stem van de commissie
Aartsbisschop Desmond Tutu werd voorzitter. Dat was geen toevallige keuze. Tutu had jarenlang vanuit de Anglicaanse kerk tegen de apartheid gesproken en bezat een morele autoriteit die boven de partijen uitstak. Hij gaf de TRC een toon die zich onderscheidde van een rechtbank: emotioneel, religieus geladen, soms in tranen, soms in gebed. Critici vonden dat te veel kerk in een staatsorgaan. Verdedigers wezen erop dat juist die toon het mogelijk maakte dat slachtoffers durfden te spreken.
De hoorzittingen werden uitgezonden op radio en televisie. Voor het eerst hoorde het hele land wat er in politiecellen was gebeurd, hoe activisten waren verdwenen, hoe families decennialang in het ongewisse waren gelaten. Tutu en zijn commissarissen luisterden, vroegen door, en lieten regelmatig zien dat ze zelf werden geraakt. Dat menselijke gewicht was onderdeel van het ontwerp.
Hoe de amnestie werkte
Het was een ongebruikelijke ruil. Wie als dader voor de TRC verscheen, moest een volledige bekentenis afleggen van politiek gemotiveerde daden in een specifieke periode. Was die bekentenis volledig en toonde ze proportionaliteit aan een politiek doel, dan kon amnestie worden verleend. Geen excuses vereist, geen spijt. Alleen waarheid.
Dat ontwerp was bewust koud. Het ging niet om de morele staat van de dader, maar om de kennis bij de samenleving. Ongeveer 7.000 mensen vroegen amnestie aan, een minderheid kreeg die ook daadwerkelijk. Politieagenten gaven aan welke activisten ze hadden vermoord. Soldaten beschreven grensoperaties. ANC-leden gaven aan wie ze in trainingskampen hadden geliquideerd. Het was geen rechtvaardige uitkomst in klassieke zin, maar het leverde een dossier op dat anders nooit had bestaan. Wie geen amnestie aanvroeg of niet kreeg, bleef in theorie vervolgbaar, hoewel in de praktijk slechts een klein aantal zaken later voor de rechter kwam.
Wat de slachtoffers kregen, en niet kregen
Voor de slachtoffers en hun nabestaanden bood de TRC erkenning. Iedereen kreeg de gelegenheid om in eigen woorden te vertellen wat er gebeurd was, voor camera's of vertrouwelijk. De commissie publiceerde lijsten van bevestigde slachtoffers en deed aanbevelingen voor herstelbetalingen. En daar begon de teleurstelling. De Zuid-Afrikaanse regering keerde uiteindelijk een eenmalige som uit die veel lager lag dan de TRC had aanbevolen. Voor mensen die hun zoon, vader of dochter waren kwijtgeraakt, voelde dat klein.
Nog pijnlijker was de constatering dat economische apartheid grotendeels onaangeroerd bleef. De TRC mocht alleen mensenrechtenschendingen behandelen, niet de structurele plundering van bezit, onderwijs en kansen die het systeem had veroorzaakt. Krities Mahmood Mamdani schreef dat de commissie 'individuele daders en slachtoffers' creëerde waar in feite een hele bevolking ten goede of ten kwade van de apartheid had geleefd. Die observatie verklaart waarom Zuid-Afrika dertig jaar later nog steeds zo ongelijk is, ondanks alle verzoenende woorden.
Het rapport en wat daarmee gebeurde
In 1998 verscheen het eerste deel van het eindrapport, in 2003 het laatste. Samen beslaan ze duizenden pagina's met namen, data, plaatsen en patronen. President Mbeki nam het in ontvangst maar liet meteen weten zich niet aan alle conclusies te binden, met name niet aan die over het geweld van het ANC zelf. Dat moment markeerde een breuk: de TRC had ook naar haar eigen kant gekeken, en dat werd haar door delen van de regerende beweging niet in dank afgenomen.
De vervolging die in theorie had moeten plaatsvinden voor wie geen amnestie kreeg, kwam nauwelijks op gang. Dossiers verdwenen, getuigen overleden, politieke wil ontbrak. Familieleden van vermoorde activisten zijn de afgelopen jaren naar de rechter gestapt om alsnog opening van zaken af te dwingen. Dat blootlegt de zwakke plek van het TRC-ontwerp: zonder bereidheid van een latere regering om de open zaken te vervolgen, werd de amnestie de facto een vrijbrief voor wie te slim was geweest om te bekennen.
Wat de TRC heeft achtergelaten
De TRC was geen mislukking, maar ook geen volledige verzoening. Wat ze achterliet, was een nationaal archief van wat er onder de apartheid was gebeurd. Geen mythe meer over goede en slechte tijden, maar gedocumenteerd materiaal waar elke nieuwe generatie op kan terugvallen. Ze liet ook een model achter dat andere landen, van Sierra Leone tot Canada, hebben aangepast en hergebruikt.
Voor wie afrekening overweegt in een land in transitie, is de Zuid-Afrikaanse les dubbelzinnig. Een commissie kan een land een gemeenschappelijke taal geven voor iets dat anders onuitgesproken blijft. Maar ze kan niet de structurele erfenis wegwerken die het onrecht heeft gemaakt tot wat het was. Dat moeten politiek en economie daarna doen, en juist daar is Zuid-Afrika in veel opzichten blijven steken. De TRC was een radicaal begin, geen voltooiing.